Geschreven of gefilmde biografie: wat past het beste bij jouw levensverhaal?

Steeds meer mensen voelen op enig moment in hun leven de behoefte om terug te kijken. Niet noodzakelijk uit nostalgie, maar omdat er behoefte ontstaat aan overzicht, betekenis of overdracht. Wat heeft mij gevormd? Welke mensen zijn belangrijk geweest? Welke keuzes heb ik gemaakt? Wat heb ik geleerd? En wat wil ik doorgeven aan de mensen die na mij komen?

Een levensverhaal kun je op verschillende manieren vastleggen. Twee voor de hand liggende vormen zijn de geschreven biografie en de gefilmde biografie. Ze lijken op elkaar, omdat ze allebei hetzelfde materiaal gebruiken: herinneringen, ervaringen, relaties, gebeurtenissen en levenslessen. Toch zijn het twee wezenlijk verschillende media.

Schrijven legt vooral het verhaal vast. Film legt daarnaast iets vast van de mens die het verhaal vertelt.

In deze blog zet ik beide vormen naast elkaar. Niet om te bepalen welke beter is, maar om zichtbaar te maken waarin ze verschillen en wanneer de ene vorm beter bij iemand kan passen dan de andere.

 

Waarom zou je je levensverhaal vastleggen?

De behoefte om het eigen leven te onderzoeken of vast te leggen kan op verschillende momenten ontstaan. Soms gebeurt dat rond een pensionering, een verhuizing, het overlijden van een ouder, de geboorte van kleinkinderen of een andere overgang in het leven. Maar het komt ook voor dat de behoefte zonder directe aanleiding ontstaat. Je realiseert je eenvoudigweg op een goed moment dat je een geschiedenis hebt opgebouwd die het waard is om te bewaren.

Een biografie hoeft echt niet alleen bedoeld te zijn voor anderen. Het terugkijken op het eigen leven i voor jezelf ook waardevol. Het laat je patronen te herkennen en gebeurtenissen beter te begrijpen. Wat waren terugkerende thema’s in mijn leven? Welke keuzes bleken achteraf bepalend? Waar kreeg ik energie van? Welke overtuigingen heb ik meegenomen uit mijn jeugd? En welke daarvan heb ik later juist losgelaten?

Binnen loopbaanbegeleiding en coaching wordt niet voor niets regelmatig met levensverhalen gewerkt. Door gebeurtenissen in een groter verband te plaatsen, ontstaat soms een ander beeld van wie je bent en hoe je geworden bent wie je nu bent. Daar hoeft echt geen therapeutische reden achter te zitten. Je kunt je levensverhaal ook simpelweg vastleggen omdat je het leuk vindt, omdat je herinneringen wilt bewaren of omdat je iets wilt nalaten aan kinderen en kleinkinderen.

 

De geschreven biografie

De geschreven vorm is waarschijnlijk de oudste en meest vertrouwde manier om een levensverhaal vast te leggen. Dat kan beginnen met een dagboek, losse herinneringen, brieven of korte verhalen. Sommige mensen werken uiteindelijk toe naar een volledig autobiografisch boek. Anderen verzamelen alleen enkele belangrijke episoden uit hun leven.

De voordelen van een geschreven levensverhaal

Een belangrijk voordeel van schrijven is de vrijheid. Je kunt schrijven wanneer je wilt, zolang je wilt en in het tempo dat bij je past. Je kunt een herinnering laten liggen en er maanden later opnieuw naar kijken. Je kunt schrappen, herschrijven, aanvullen en opnieuw formuleren totdat precies staat wat je wilt zeggen.

Schrijven biedt bovendien veel ruimte voor reflectie. Sommige ervaringen laten zich moeilijk in één gesprek formuleren. Op papier kun je langer zoeken naar de juiste woorden. Je kunt teruggaan naar een gebeurtenis, verschillende perspectieven onderzoeken en achteraf betekenis geven aan iets wat je destijds misschien nog helemaal niet begreep. Een geschreven levensverhaal kan daardoor bijzonder rijk worden. Dat geldt zeker voor mensen die graag schrijven en plezier beleven aan taal. Een goede schrijver kan gedachten, herinneringen en gevoelens zeer precies beschrijven.

Een ander voordeel is dat je het grotendeels zelfstandig kunt doen. Wie tevreden is met zijn eigen manier van schrijven, heeft in principe niemand nodig. Wie meer structuur of literaire kwaliteit zoekt, kan een schrijfcoach, redacteur of biograaf inschakelen.

Schrijven als vorm van zelfonderzoek

Schrijven kan daarnaast helpen om gedachten te ordenen. Wanneer gebeurtenissen alleen in ons hoofd bestaan, lopen herinnering, interpretatie en emotie gemakkelijk door elkaar. Door iets op papier te zetten, moet je keuzes maken. Wat gebeurde er eigenlijk? Wat betekende het voor mij? Waarom herinner ik mij juist dit moment? Dat proces kan verhelderend zijn.

Onderzoek naar autobiografisch en expressief schrijven laat zien dat schrijven voor sommige mensen kan bijdragen aan betekenisgeving en psychisch welbevinden. Dat betekent niet dat schrijven automatisch therapeutisch werkt of voor iedereen hetzelfde effect heeft. Wel kan het een krachtige manier zijn om afstand te nemen, verbanden te zien en ervaringen opnieuw te ordenen.

De beperkingen van een geschreven biografie

Schrijven vraagt echter iets van degene die het doet. Niet iedereen schrijft graag. Sommige mensen weten uitstekend wat ze willen vertellen, maar lopen vast zodra ze het op papier moeten zetten. Vooral subtiele gevoelens, complexe relaties of gebeurtenissen met veel context kunnen lastig zijn om goed te verwoorden. Ook tijd kan een probleem worden.

Een autobiografie begint gemakkelijk als enthousiast project maar kan jarenlang blijven liggen. Er moet worden geschreven, teruggelezen, geredigeerd en meestal herschreven. Juist doordat er geen harde productiedatum bestaat, komt het eindproduct soms nooit helemaal af. Daar staat tegenover dat een boek iets kan wat film minder gemakkelijk kan: zeer diep doordringen in gedachten, analyses en innerlijke processen. Schrift en film zijn daarom geen eenvoudige concurrenten. Ze leggen verschillende aspecten van een mensenleven vast.

 

De gefilmde biografie

Bij een gefilmde biografie vertelt iemand zijn levensverhaal in gesprek met een interviewer terwijl camera en geluid worden opgenomen. Daar kunnen foto’s, oude films, documenten, muziek en beelden van belangrijke plaatsen of voorwerpen aan worden toegevoegd. Het resultaat is geen registratie van één lang gesprek, maar idealiter een gemonteerd levensverhaal waarin verschillende perioden en thema’s met elkaar worden verbonden.

Het bijzondere van film: aanwezigheid

Het grootste verschil met een geschreven biografie zit niet alleen in het beeld.

Film legt iets vast wat geschreven taal nooit volledig kan bewaren: de fysieke aanwezigheid van degene die vertelt.

Je hoort iemands stem. Je ziet gezichtsuitdrukkingen. Je merkt wanneer iemand aarzelt. Je hoort een lach. Je ziet hoe iemand reageert op een herinnering. Soms zegt een stilte bijna evenveel als de woorden die eraan voorafgaan. Een geschreven levensverhaal bewaart vooral wat iemand wil vertellen. Film bewaart daarnaast iets van hoe die persoon in de wereld aanwezig was.

Voor kinderen en kleinkinderen kan dat later bijzonder waardevol worden. Ze lezen dan niet alleen wat vader, moeder, opa of oma heeft meegemaakt. Ze horen opnieuw de stem en zien opnieuw de manier waarop iemand praat, kijkt en reageert. Juist die kleine persoonlijke kenmerken blijken vaak de dingen die mensen na verloop van tijd het meest missen.

 

De voordelen van een biografische film

Je hoeft geen schrijver te zijn

Een belangrijk voordeel van een gefilmde biografie is dat je geen schrijver hoeft te zijn. Veel mensen vertellen gemakkelijker dan dat ze schrijven. In een goed gesprek komen herinneringen vaak vanzelf boven. De interviewer kan doorvragen, verbanden leggen en iemand helpen om gebeurtenissen concreter te maken.

Een vraag kan bovendien herinneringen oproepen waar iemand zelf misschien nooit opgekomen zou zijn.

 

Een goede interviewer helpt het verhaal ontstaan

Een professioneel biografisch interview is iets anders dan iemand een camera geven en zeggen: vertel maar over je leven. Een goede interviewer probeert niet alleen feiten boven tafel te krijgen, maar zoekt naar betekenis. Waarom was die gebeurtenis belangrijk? Wat veranderde daarna? Welke mensen hebben je gevormd? Waar ben je achteraf anders naar gaan kijken? Wat heb je meegenomen uit het gezin waarin je bent opgegroeid?

Op die manier ontstaat er meer dan een chronologisch overzicht. Er ontstaat een verhaal over identiteit, ontwikkeling en betekenis.

 

Foto’s en documenten krijgen opnieuw betekenis

Veel mensen hebben dozen, albums of digitale mappen vol foto’s. Op zichzelf vertellen die beelden vaak maar een klein deel van het verhaal. Zeker volgende generaties weten soms nauwelijks wie er op oude foto’s staan of waarom een bepaalde foto belangrijk was. In een biografische film kunnen die foto’s weer onderdeel worden van een verhaal. De verteller kan uitleggen wie iemand was, wat er op dat moment gebeurde en waarom juist dat beeld belangrijk is gebleven. Foto’s veranderen daardoor van losse herinneringen in historische bronnen binnen een persoonlijk verhaal.

 

De omgeving kan onderdeel worden van het verhaal

Film maakt het bovendien mogelijk om iemand te laten zien in zijn eigen leefomgeving. Een huis, tuin, werkplaats, verzameling, schilderij, muziekinstrument of oude familiefoto kan iets vertellen over een leven zonder dat daar veel woorden voor nodig zijn.

Ook belangrijke plekken kunnen worden gefilmd: het ouderlijk huis, een geboorteplaats, een bedrijf, een landschap of een plek waar een belangrijke gebeurtenis plaatsvond. De omgeving wordt daarmee onderdeel van de biografie. 

 

De beperkingen van een gefilmde biografie

Film heeft ook beperkingen.

Je bent afhankelijk van techniek en productie

Een professionele film vraagt camera’s, goed geluid, belichting, montage en opslag van het materiaal. Wie dat allemaal zelf wil doen, moet zich behoorlijk verdiepen in techniek. Een smartphone maakt tegenwoordig technisch uitstekende beelden, maar een goede biografische film vraagt meer dan alleen een scherpe opname. Vooral geluid, interviewtechniek, montage en verhaallijn zijn in hoge mate bepalend voor de eindkwaliteit.

Een camera kan spannend zijn

Niet iedereen voelt zich onmiddellijk ontspannen voor een camera. Mensen kunnen bang zijn dat ze niet goed uit hun woorden komen, dat ze er vreemd uitzien of dat ze iets verkeerd zeggen. Mijn ervaring is dat die spanning tijdens een goed gesprek meestal snel vermindert. Dat komt ook doordat een biografisch interview geen televisieoptreden is. Je hoeft niets te presenteren en je hoeft geen tekst uit je hoofd te leren. Je hoeft eigenlijk maar één ding te doen: antwoord geven op vragen over een onderwerp waarvan jij de grootste deskundige ter wereld bent. Je eigen leven.

Film vraagt een financiële investering

Wie een professioneel levensverhaal laat filmen, heeft te maken met voorbereiding, opname, interview, montage en soms aanvullende draaidagen. Dat maakt een professioneel geproduceerde film kostbaarder dan zelf achter een computer gaan zitten en beginnen met schrijven. Daar staat tegenover dat een filmmaker een groot deel van het productieproces overneemt. De verteller hoeft niet zelf maandenlang aan een manuscript te werken.

Een boek of een film: wat blijft het langst bestaan?

Vroeger werd vaak gedacht dat digitaal materiaal vanzelfsprekend eeuwig bewaard kon blijven. Dat is niet zo. Harde schijven kunnen defect raken. Cloudplatforms kunnen verdwijnen. Accounts kunnen verloren gaan en bestandsformaten kunnen veranderen. Een digitale biografie moet daarom goed worden bewaard.

Het verstandigste is meerdere kopieën te maken en deze op verschillende locaties op te slaan. Bijvoorbeeld op een externe harde schijf én in betrouwbare cloudopslag. Daarnaast is het verstandig om gangbare videobestanden te gebruiken die in de toekomst relatief eenvoudig kunnen worden geconverteerd. Hetzelfde geldt overigens voor foto’s en andere digitale familiedocumenten.

Een levensverhaal maken is één ding. Ervoor zorgen dat volgende generaties het over tientallen jaren nog kunnen bekijken, is een tweede.

De grote verandering van de afgelopen jaren

Toen ik jaren geleden begon met biografische films was video voor veel mensen nog iets bijzonders. Dat is radicaal veranderd. Iedereen draagt tegenwoordig een uitstekende camera in zijn broekzak. We maken foto’s, filmpjes, videogesprekken en korte video’s alsof het de gewoonste zaak van de wereld is. Daardoor is er een interessante paradox ontstaan. We hebben waarschijnlijk nog nooit zoveel beelden van ons leven gemaakt, maar tegelijkertijd zijn die beelden vaak nauwelijks geordend.

Duizenden foto’s staan verspreid over telefoons, computers, WhatsApp-gesprekken en cloudopslag. Er zijn filmpjes van verjaardagen, vakanties, kleinkinderen en huisdieren. Maar een verzameling beelden is nog geen levensverhaal. Een biografie ontstaat pas wanneer iemand selecteert, verbanden legt en betekenis geeft. Niet alles hoeft bewaard te worden. Het gaat om de vraag: wat vertelt iets over wie iemand was?

 

AI maakt het bewaren van authentieke verhalen juist belangrijker

Daar is de afgelopen jaren nog een nieuwe ontwikkeling bijgekomen: kunstmatige intelligentie. AI kan teksten schrijven, stemmen nabootsen, oude foto’s herstellen en steeds overtuigender bewegend beeld genereren. Dat biedt fascinerende mogelijkheden.

Tegelijkertijd krijgt authentiek opgenomen materiaal daardoor misschien juist méér waarde. Wanneer iemand over vijftig jaar naar een biografische film kijkt, ziet hij geen gereconstrueerde digitale versie van een voorouder. Hij ziet de werkelijke persoon zoals die op dat moment sprak, keek, dacht en reageerde. Dat verschil zou weleens steeds belangrijker kunnen worden.

 

Wat is beter: schrijven of filmen?

Op die vraag is uiteindelijk geen algemeen antwoord te geven. Wie graag schrijft en veel behoefte heeft aan reflectie, analyse en precisie kan enorm veel plezier beleven aan een geschreven autobiografie. Wie vooral zijn stem, persoonlijkheid, herinneringen en aanwezigheid voor volgende generaties wil bewaren, heeft met film mogelijkheden die geschreven taal niet kan bieden. 

En natuurlijk kunnen beide vormen gecombineerd worden. Een geschreven levensverhaal kan worden aangevuld met interviews op film. Een biografische film kan worden gecombineerd met foto’s, brieven, dagboekfragmenten en andere documenten. Dit i met recht een rijke vorm van biografisch erfgoed.

 

Een levensverhaal is meer dan een verzameling herinneringen

Uiteindelijk gaat een biografie niet alleen over wat iemand heeft meegemaakt. Het gaat over de manier waarop iemand naar zijn leven kijkt. Welke betekenis geef je achteraf aan gebeurtenissen? Welke mensen hebben je gevormd? Waar ben je trots op? Waar heb je mee geworsteld? Welke inzichten heb je opgedaan? En wat zou je willen doorgeven aan mensen die jouw leven later alleen nog uit verhalen kennen?

Een geschreven levensverhaal kan die gedachten zorgvuldig bewaren. Een biografische film voegt daar iets bijzonders aan toe. Je bewaart niet alleen het verhaal. Je bewaart ook iets van de verteller. Zijn stem. Zijn blik. Zijn humor. Zijn aarzelingen. Zijn manier van formuleren. Zijn emotie. Zijn aanwezigheid.

Voor veel mensen is dat vaak het meest bijzondere wat film aan een levensverhaal kan toevoegen.